Ministerstwo Cyfryzacji i Ośrodek Analizy Dezinformacji NASK od soboty w trybie nadzwyczajnym śledzą fałszywe informacje o zamachu na krakowskim Rynku Głównym. Analitycy NASK zgłosili serwisom społecznościowym do moderacji ponad 2 tys. kont, które rozpowszechniały nieprawdziwe narracje. Według ministerstwa najpopularniejsze z tych przekazów zebrały w sobotę łącznie ponad 200 mln wyświetleń.
Resort opublikował podsumowanie w niedzielę 8 listopada, po pierwszej dobie monitoringu. Ministerstwo podało też, że na bieżąco współpracuje z Centrum Antyterrorystycznym Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Współpraca odbywa się w formule „War Room”, czyli wspólnego sztabu kryzysowego.
Atak zaczął się w sobotę 7 listopada po godz. 15. Zamaskowany napastnik wjechał autem na Rynek Główny i strzelał do przechodniów. Zginęło sześć osób, a 16 zostało rannych, w tym sprawca. Policjanci postrzelili i zatrzymali 24-latka w rejonie skrzyżowania ulic Dietla i Stradomskiej. Policja ustaliła, że to obywatel Polski z Ostrowca Świętokrzyskiego. Napastnik miał pozwolenie na broń i nie był wcześniej karany ani notowany. W całym kraju 8 i 9 listopada trwa żałoba narodowa.
Szczyt w sobotę wieczorem, boty w wielu językach
Według ministerstwa najwięcej dezinformujących wzmianek pojawiło się w sobotę około godz. 18. Resort tłumaczy, że wtedy pojedyncze wcześniejsze wpisy dotarły do wielu odbiorców i zaczęły być szeroko komentowane. Później liczba wzmianek i ich zasięgi spadały.
W niedzielę około godz. 8 zainteresowanie zamachem w sieci znowu wzrosło. Ministerstwo zaznacza jednak, że fałszywe wpisy nie miały już takich zasięgów jak w sobotę. Udostępniały je głównie konta z niewielką liczbą obserwujących. Resort ocenia, że pierwsze narracje wygasają, bo służby i instytucje publiczne podają sprawdzone informacje. Na ich miejsce pojawiają się jednak nowe. Ministerstwo zapowiada, że będzie o nich informować w kolejnych komunikatach.
Wśród zgłoszonych kont są boty, czyli konta działające automatycznie. Publikowały treści w różnych językach, głównie po polsku, angielsku, francusku i niderlandzku. Kilkadziesiąt analizowanych kont pisało po rosyjsku albo miało w nazwie lub opisie profilu cyrylicę lub odniesienie do Federacji Rosyjskiej.
Sześć głównych fałszywych narracji
Ministerstwo wymieniło narracje, które pojawiły się po zamachu. Zasięgi to szacunki resortu.
- Zamach zaplanował polski rząd, a w jego przeprowadzenie włączyła się Unia Europejska. Ta narracja wykorzystywała niechęć części odbiorców do UE. Duże zasięgi zdobyła, gdy wyczerpały się wątki z pierwszych godzin. Resort szacuje, że łącznie mogła osiągnąć nawet 200 mln wyświetleń.
- Rząd zaplanował zamach, aby uzasadnić odwołanie Marszu Niepodległości. Najpopularniejsza była w sobotę po południu i osiągnęła 5,6 mln wyświetleń. Ministerstwo podaje, że została oficjalnie zdementowana. W niedzielę premier Donald Tusk napisał na X, że nikt nie zamierza zakazać marszu, a spekulacje na ten temat nazwał „zwykłą dezinformacją”. Marsz zaplanowano na środę 11 listopada.
- Sprawca strzelaniny jest żołnierzem. Narracja wzięła się stąd, że napastnik miał na sobie mundur. Osiągnęła blisko 18 mln wyświetleń i wygasła po szybkim dementi. Wicepremier i minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz napisał na X, że sprawca nie był i nie jest żołnierzem Wojska Polskiego. Dr Michał Marek, ekspert NASK, zwrócił uwagę na X na wiadomość krążącą w rosyjskiej i białoruskiej przestrzeni informacyjnej. Według niej resort obrony miał potwierdzić, że napastnik był żołnierzem. Marek ocenił, że Rosjanie prawdopodobnie spróbują wypromować ten przekaz także za granicą, żeby zaszkodzić wizerunkowi polskiej armii.
- Strzelanina w Krakowie ma związek z protestami pod Trybunałem Konstytucyjnym. Narracja opierała się głównie na fałszywej informacji, że na miejscu było za mało przedstawicieli służb. Mogła łącznie osiągnąć nawet 14 mln wyświetleń. Według resortu wygasła sama.
- Sprawca jest Ukraińcem albo zamach zorganizowała Ukraina. Szybko wygasła, gdy służby potwierdziły narodowość napastnika. Potem próbowano ją przerobić na wersję, w której sprawca był najemnikiem walczącym w ukraińskiej armii.
- Zamach zainscenizowano z udziałem statystów. Ta narracja rozwija się w niedzielę, ale ma ograniczone zasięgi. Według ministerstwa powstała, gdy wyczerpały się wcześniejsze wątki.
Zdjęcia przerobione przez AI i fałszywy „brat sprawcy”
Wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski poinformował w niedzielę na X o nadzwyczajnym nocnym spotkaniu kierownictwa resortu. Byli na nim także Dariusz Standerski z kierownictwa resortu oraz wiceminister cyfryzacji Paweł Olszewski, który przewodniczy Centrum Walki z Dezinformacją. W spotkaniu uczestniczył też zespół monitorujący sieć. Gawkowski napisał, że wszystkie wykryte przekazy dezinformacyjne trafiają do punktów kontaktowych platform przez szybkie kanały kontaktu.
Minister ostrzegał też przed zdjęciami z miejsca zdarzenia przerobionymi przez sztuczną inteligencję. „Wyostrzone obrazy bardzo często wprowadzają w błąd” – napisał. Chodzi m.in. o grafiki z rzekomą twarzą postrzelonego sprawcy, które powstały ze stop-klatek prawdziwych nagrań. Według narzędzia SynthID kilka takich grafik przerobiono za pomocą AI od Google. Przerabiano również zdjęcia napastnika z jego profili społecznościowych. Na jednym z nich dodano mu na kurtce plakietkę z trzema strzałami, czyli symbol ruchu antyfaszystowskiego. Na oryginalnym zdjęciu tej plakietki nie ma.
Duże zasięgi zdobyły też pojedyncze fałszywe wpisy. Jeden z użytkowników X opublikował zrzuty ekranu z Instagrama innego mężczyzny i przedstawił go jako brata zamachowca. Wpis miał niemal 2 mln wyświetleń. Mężczyzna napisał potem na Instagramie, że była to „prowokacja zagranicznych blogerów”, którzy chcieli zdobyć popularność. Około miliona wyświetleń zebrał z kolei wpis o drugim napastniku na dachu kościoła Mariackiego. Małopolska policja wyjaśniła, że funkcjonariusze zareagowali na księdza, który wyszedł na taras.
Wątek „braku policji” i Telewizja Republika
Narracja o zbyt małej liczbie służb w Krakowie pojawiła się także na antenie telewizji informacyjnej. Tomasz Sakiewicz, prezes i redaktor naczelny Telewizji Republika, mówił w sobotniej relacji, że rezerwy policji wywieziono do Warszawy w związku z wydarzeniami wokół Trybunału Konstytucyjnego. Małopolska policja zdementowała na X informacje o spóźnionej reakcji. Według niej pierwszy patrol zaczął działać 23 sekundy po zgłoszeniu. Minister spraw wewnętrznych i administracji Marcin Kierwiński podał, że policjanci oddali pierwsze strzały do napastnika po trzech minutach. W czasie tej relacji tuż za Sakiewiczem stał policjant w cywilnym ubraniu, z emblematem policji na ramieniu.
W niedzielę Sakiewicz bronił swojej relacji i znów pytał o obecność policji na miejscu. Twierdził też, że po krytyce jego słów dostaje groźby karalne. Członek Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji prof. Tadeusz Kowalski wezwał KRRiT do wszczęcia postępowania wobec nadawcy z urzędu. Powołał się na art. 18 ust. 1 i 3 ustawy o radiofonii i telewizji. Wezwał też stację, by przestała nadawać treści, które mogą sprzyjać zachowaniom zagrażającym zdrowiu lub bezpieczeństwu. Skargę do KRRiT zapowiedziała ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska. Prezydium Rady Polskich Mediów zarzuciło Sakiewiczowi, że wykorzystuje tragedię do budowania politycznej narracji.
Co dzieje się ze zgłoszeniami
Zgłoszenie konta lub wpisu do moderacji nie oznacza, że platforma je usunie. Ostatni raport NASK obejmuje okres od 1 stycznia do 30 czerwca 2026 r. W tym czasie analitycy Ośrodka Analizy Dezinformacji przekazali serwisom społecznościowym ponad 65 tys. zgłoszeń. Usunięciem treści skończyło się ok. 7 proc. z nich, a ponad 17 proc. platformy poddały moderacji. Blisko 50 tys. zgłoszonych materiałów nie doczekało się żadnej reakcji. Na platformie X usunięto 2,5 proc. wskazanych treści, a 79 proc. zgłoszeń odrzucono.
Gawkowski mówił przy prezentacji raportu w październiku, że platformy traktują bezpieczeństwo informacyjne Polaków jako „uboczny element prowadzenia biznesu”.
Jak zgłosić fałszywą treść
Fałszywe wpisy i strony można zgłaszać do NASK przez formularz w serwisie Ośrodka Analizy Dezinformacji (oad.nask.pl). Jednorazowo można przesłać do 50 linków, każdy w osobnej linii. Do zgłoszenia dołącza się uzasadnienie do 250 znaków. Można też dodać zrzut ekranu w formacie PNG lub JPG o wadze do 20 MB. Adres e-mail jest dobrowolny, ale bez niego zgłaszający nie dostanie odpowiedzi. Ministerstwo radzi, by przy szybko rozwijających się wydarzeniach sprawdzać źródło każdej informacji, najlepiej w komunikatach instytucji publicznych.
Źródła: Ministerstwo Cyfryzacji, PAP
